Schönig, Ana Türkçe –d sesinin –y sesi olarak değiştiği tüm Türk dillerini Merkezi Türkçe içerisinde değerlendirmektedir. Merkezi Türkçe üç ana gruptan oluşmaktadır. Bunlar; 1.Oğuz Türkçesi 2.Kıpçak Türkçesi 3. Güney-Doğu Türkçesidir.

Talat Tekin tasnifinde Türk dil ve diyalektlerini 12 gruba bölmüştür: 1. r/l grubu 2. hadak grubu 3. ataḫ grubu 4. adak grubu 5. azak grubu 6. taglıg grubu 7.tūlu grubu 8. tōlū grubu 9. taglık grubu 10. tawlı grubu 11. taglı grubu 12. dağlı grubu (Türkiye Türkçesi bu gruptadır)

Türkiye Türkçesinde "iyi, aygır, kuyu, kuyruk" gibi sözcüklerin Eski Türkçede "edgü, adgır, kudug, kudruk" biçimlerini görmemiz, dilde bir d>y ses değişiminin meydana geldiğini gösterir.

Descartes 17. yüzyılda dili, insanı hayvandan ayıran en belirgin özellik olarak tanımlamıştı. Darwin, 19. yüzyılda dilin kökeninin hayvanların çıkardığı anlamsız sesler olabileceğini düşünüyordu. Müller, dilin hiçbir hayvanın aşamayacağı bir sınır olduğu kanısındaydı.

Saussure’in yapısalcılığını Chomsky’nin aştığı düşüncesi yaygın olsa da günümüzde hala Saussure’ün yeniden okunması gerekir. Sauussure dilbilimini dört temel bileşene indirgeyebiliriz: gösterge kuramı, eşzamanlı inceleme, sistem olarak dil ve langue-parole(dil-söz)ayrımı.

İlerleyici benzeşme olayında, sözcük içinde çıkış sırası önce olan sesin sonrakine etkisi söz konusudur. Türkçede halk dilinde ve ağızlarındaki dinlemek/ dinnemek, gönlüm/ gönnüm, canlanmak/ cannanmak gibi örnekler ilerleyici benzeşme olayına uğramıştır.

Gerileyici benzeşme, çıkış sırası sonra olan sesin öncekine etkide bulunuşu, onu kendisine benzetmesidir. Anadolu ağızlarındaki mahalle/ mehelle, memur/ ma:mur, defter/tefter, buğday/ buyday gerileyici benzeşmeye örnektir.

Pantalon (İt.) özel adından gelen pantalon sözcüğü /o/nun kendisinden önce gelen /a/ yı etkileyerek /o/ ya dönüştürmesi sonucunda pantolon biçiminde söylenip, TDK tarafından da kabul edilmiştir. Türkçede doğrusunu yazmak istiyorsak "PANTOLON" doğru yazımdır.

Seslem yitimi, bir sözcük içinde birbirine eşit ya da benzer seslerden kurulmuş iki seslemden birinin söylenmemesi yani yitirilmesidir. Pazar ve ertesi sözcüklerinden bileşen "pazartesi", benzer sözlerden oluşan /ar/ ve /er/ seslemlerden birinin yitirilmesiyle oluşmuştur.

Kültiğin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarının sözvarlığından bugüne, Türkiye Türkçesine kadar "baş, saç, kaş, kış, yaz, ak, at" gibi kelimeler hiç değişmeden; "köz(göz), elig(el), ıgaç(ağaç), tabışkan(tavşan), til (dil)" gibi kelimeler küçük ses değişmeleriyle gelmiştir.

Kutadgu Bilig'de Ay-Toldı'nın Ögdülmüş'e verdiği öğütlerden: Tayanma tirilikke , tüş teg keçer, Küvenme kıvı kutka, kuş teg uçar. "Güvenme hayata, düş gibi geçer, Güvenme süreksiz saadete, kuş gibi uçar"

Kao-çe, "yüksek tekerlekli araba" demektir ve Oğuz Kağan Destanı'nda arabayı icat ettikleri için "Kaŋlı" adını alan Türklerin Çincedeki adıdır. Bu isim de Köktürk bengü taşlarında geçen "Tölis" ile aynıdır. Çin kaynağına göre Uygurlar(Yuan-hu) işte bu kavim içindeki etnik gruptu.

Türkçede iyi ve fena, kötü birbirine karşıt kavramları yansıtan ters anlamlı üç sözcüktür. Ama biz dildeki ögeleri öyle esnek kullanıyor ve görevlendiriyoruz ki bu ters anlamlı sözcükler aynı anlamı yansıtabiliyor. Adamı iyi dövmüşler. Adamı fena dövmüşler. Adamı kötü dövmüşler.

Bugün Türkçemizde kullanılan konservatuvar (Fr. conservatoire) sözcüğü, korumak, esirgemek anlamlarına geldiği için başlangıçta kimsesiz çocukların yetiştirildiği esirgeme kurumuna verilen addı. Anlam değişmesine uğrayarak müzik, tiyatro, bale öğretiminin yapıldığı okul adı oldu.

Eski Anadolu Türkçesinde ders vermek anlamında kullanılan "öglendirmek", kendine gelmek anlamında ise "öglenmek" kelimeleri kullanılıyordu. Dil Devrimi sürecinde bu kelimelerde gördüğümüz "ög/ök" Türkçe köküyle muallim kelimesinin yerini alacak "öğretmen" kelimesi türetilmiştir.

Türkçede ordudaki en yüksek rütbeyi gösteren mareşal sözcüğü, Fransızca kökenli bir sözcük olup Fransızcada at bakıcısı, nalbant anlamlarına gelmekteydi. Ancak Türkçede anlam iyileşmesine uğramış olduğunu görürüz.

Yunus Emre'nin "Dost yağmalar can şarını alıp gönül kal'asını" dizesinde canını, dostların yağmaladığı bir şehre, gönlünü de onların aldığı bir kaleye benzeterek soyut birer kavramı somutlarla anlatarak somutlaştırır.

Türkçede anlatım yollarının çokluğunu göstermek üzere bir örnek cümle. Benden (durmadan/ boyuna/ devamlı/ sürekli/ ha bire/ sık sık/ hep/ üst üste/ biteviye/ bidüziye/ sabah akşam/ ikide bir/ Tanrının günü/ Allahın günü/ ardı arkası kesilmeden) bir şey istiyordu.